दसैँ उही छ, हामी फेरिएका हौँ

असोजको आकाश सफा हुन थालेपछि मलाई अहिले पनि केही हुन्छ। बिहानको घाममा हल्का पहेँलोपन देखिन्छ, गरामा धान झुल्न थालेको हुन्छ, हावामा कतैबाट चिसो बास्ना आउँछ। मन भन्छ, दसैँ आउन लागेछ। तर केही क्षणपछि भित्रैबाट अर्को आवाज आउँछ: आए पनि के भयो र, आउँछ, जान्छ। यही दोस्रो आवाजमा पहिले र अहिलेको सारा फरक लुकेको छ।

पहिले दसैँ आउँदैनथ्यो, हामी दसैँतिर हिँड्थ्यौँ। असोज लागेदेखि नै घरको हावा फेरिन्थ्यो। आमा पुराना ओछ्यान–ओढ्ने घाममा सुकाउनुहुन्थ्यो, भित्ताहरूमा माटो र गोबरको लेप लाग्थ्यो, बुबा कुन गाउँमा कस्तो खसी पाइन्छ भनेर सोधखोज गर्नुहुन्थ्यो। हामी केटाकेटी पात्रोमा बाँकी रहेका दिन गनेर बस्थ्यौँ। घटस्थापनामा जमरा राखिँदा त्यो सानो पहेँलो–हरियो बिरुवा हाम्रो लागि घडी बन्थ्यो। जति बढ्थ्यो, उति दसैँ नजिकिँदै छ भन्ने थाहा हुन्थ्यो। कुर्नु आफैँमा एउटा चाड थियो।

आज यो प्रश्न धेरै सोधिन्छ, दसैँ पहिले जस्तो किन लाग्दैन? धेरैले सजिलो उत्तर दिन्छन्: बजार बदलियो, पैसा आयो, जमाना फेरियो। यी उत्तर ठीकै हुन्, तर आधा मात्र हुन्। म त्यो आधा उत्तरभन्दा अलि गहिरो खोज्न चाहन्छु, किनकि मलाई लाग्छ, दसैँको रौनक हराएको हो भने त्यो दसैँमा होइन, हामीभित्र हराएको हो।

मासुको स्वाद र कुराइको मोल

हाम्रो घरमा खसीको मासु दसैँमै मात्र पाक्थ्यो। वर्षभरि दाल, भात, तरकारी, कहिलेकाहीँ अचार र सागपात। मासु भन्नु नै एउटा विशेष दिनको संकेत थियो। टीकाको दिन भान्सा सुनसान हुँदैनथ्यो, भित्रबाट पोलिएको मसला र मासुको बास्ना आउँथ्यो, र त्यो बास्नाले नै घरभरि खुसी छर्थ्यो। वर्षभरि कुरेको जिब्रोले पहिलो गाँस मासु चाख्दा जुन स्वाद आउँथ्यो, त्यो स्वाद मासुको मात्र थिएन, त्यसमा कुराइको मिठास पनि मिसिएको थियो।

नयाँ लुगाको कुरा पनि त्यस्तै थियो। वर्षभरि दाजुको सानो भएको लुगा, दिदीको पुरानो सर्ट, टालो लगाएको पाइन्ट चल्थ्यो। दसैँ आएपछि मात्र नयाँ लुगा हुन्थ्यो। दर्जीकोमा नाप दिन जाँदा मन ढुकढुक गर्थ्यो। सिलाएर ल्याएको लुगा दसैँको अघिल्लो रात सिरानीमुनि राखेर सुत्ने कति केटाकेटी थिए, कति। बिहान उठ्नेबित्तिकै सुघेर हेर्थे, नयाँ कपडाको बास्नाले दसैँ आइसकेको छ भन्ने पक्का गराउँथ्यो।

अहिले मासु जुनसुकै दिन पाइन्छ। सहरमा आइतबारै पसलअघि लाइन लाग्छ, कसैलाई जन्मदिन छ भने भोजै हुन्छ, कहिलेकाहीँ त बिना कारण पनि। लुगाको कुरा त झन् के भनूँ, एउटा मोबाइलको औँलाले ‘अर्डर’ थिच्यो भने भोलिपल्टै ढोकामा आइपुग्छ। बजार सधैँ खुला छ, खल्तीमा पैसा भए जे पनि हातमा आउँछ। यो उन्नति हो, यसमा कुनै शंका छैन। गरिबीका ती दिनहरू फर्किऊन् भन्ने कसैले चाहँदैन, म पनि चाहन्नँ।

तर एउटा कुरा नबुझी नहुने रहेछ। जुन चीज जतिबेला पनि पाइन्छ, त्यसको मोल घट्छ। मोल बजारमा होइन, मनमा घट्छ। हामीले दसैँको चीजहरू सधैँको बनायौँ, अनि सोध्यौँ दसैँ किन सधैँजस्तै भयो। खसीको मासुले दसैँ बनाएको थिएन, दसैँको कुराइले खसीको मासुलाई स्वादिलो बनाएको थियो। कुराइ हरायो, स्वाद पनि सँगै गयो।

पिङ

मलाई सबैभन्दा बढी याद आउने दृश्य भने मासु र लुगाको होइन, पिङको हो। बाह्रबिस विष्टबाडामा हाम्रो टोलमा राज दाइको घरको आँगन ठूलो थियो। पासिटको चौरमा पनि हिजोआज जस्तो घर–घडेरी थिएनन्, खुला ठाउँ थियो। दसैँ नजिकिन थालेपछि गाउँका ठूला दाजुहरू बाँस काट्न जान्थे, साँझ पर्दा बाँसको मूला काँधमा बोकेर फर्कन्थे। रातो टीकाभन्दा पहिले हाम्रा लागि पिङ हालिनु नै दसैँको पहिलो खबर थियो। बाँसका चारवटा डाँठ गाडिन्थे, माथि बाँसको बीमा बाँधिन्थ्यो, अनि बल्ल मोटो डोरी र रोटे बाँधेर पिङ तयार हुन्थ्यो। मोटो डोरीमा हात लगाउँदा औँलामा खस्रो लाग्थ्यो र त्यो खस्रोपन नै हाम्रो लागि सबैभन्दा नरम स्पर्श थियो।

त्यो बेला म बाह्र वर्षको थिएँ। बिहान उठ्नेबित्तिकै पिङतिर दौडिन्थेँ। कहिलेकाहीँ अरू केटाकेटी पनि उसै गरी आएका हुन्थे। हामी कसले पहिले चढ्ने भनेर झगडा गर्थ्यौँ, अनि आफैँ मिल्थ्यौँ। पालो कुर्दाको त्यो आतुरी अहिले सम्झँदा पनि छाती कस्सिन्छ। पाइला जमिनबाट उठ्दा, आँगन तल खस्दै जाँदा, हावा कानमा सिट्ठी बजाउँदा लाग्थ्यो, यो संसारमा अब यसभन्दा ठूलो आनन्द केही हुँदैन। पिङ माथि जाँदा आकाश नजिक आउँथ्यो, तल आउँदा माटो। दुवै ठाउँको स्वाद एकैपटक पाइन्थ्यो।

पिङमा कसैको पैसा लाग्दैनथ्यो। त्यसको कुनै ब्रान्ड थिएन। त्यहाँ ‘कति लाइक आए’ भन्ने प्रश्न थिएन, कसैले फोटो खिचेर देखाउनुपर्ने बाध्यता थिएन। केटाकेटी हाँस्थे, ठूलाहरू छेउमा बसेर हेर्थे, आमाहरू ‘ए बाबु, ढल्ली भने’ भन्दै गुहार्थे। कहिलेकाहीँ कसैको चप्पल उछिट्टिएर टाढा पुग्थ्यो, सबै हाँसो छुट्थ्यो। त्यही हाँसो अहिले पनि कानमा गुञ्जिन्छ।

आज म सोच्छु, त्यो आनन्द पिङको मात्र थियो र? होइन। पिङ त बाँसको एउटा संरचना थियो। आनन्द त त्यसमा जम्मा भएका मान्छेको थियो, त्यो आँगनको थियो, त्यो दिनको थियो, र सबैभन्दा बढी त्यो उमेरको थियो जतिबेला मान्छेले संसारलाई शंकाको दृष्टिले होइन, आश्चर्यको आँखाले हेर्छ।

बजार खुला, मन बन्द

अहिले पनि पिङ हालिन्छन्, केही ठाउँमा त पहिलेभन्दा ठूला र रङ्गीन। सहरका केही पार्कमा दसैँको बेला लिङ्गे पिङका मेला लाग्छन्, आयोजकले टिकट पनि काट्छन्। तर पिङमा बस्दा अहिले मान्छेको एउटा हात मोबाइलमा हुन्छ। ‘पिङ खेल्दै गरेको’ भिडियो बनाउन कसैले कसैलाई भन्छ, र पिङको लय भन्दा कतिबेला पोस्ट गर्ने भन्ने सोचले ठाउँ लिन्छ। हामी पिङमा उड्छौँ, तर मन भने जमिनमै अडिएको हुन्छ। शरीर माथि जान्छ, ध्यान तल रहन्छ।

यो मान्छेको दोष मात्र होइन। आजको जीवनले हामीलाई यस्तै बनाइदिएको छ। बिहान उठ्दादेखि सुत्ने बेलासम्म सूचनाको बाढी हामीमाथि बग्छ। सन्देश, समाचार, विज्ञापन, इमेल, सबैले एकैपटक ध्यान मागिरहेका हुन्छन्। यस्तो अवस्थामा मान्छे कसरी पूर्ण रूपमा कुनै एउटा क्षणमा बस्न सक्छ? पिङ चढ्दा पनि दिमाग अर्कै ठाउँमा हुन्छ। टीका थाप्दा पनि हातमा फोन हुन्छ। त्यो उपस्थितिको कमी हो, र उपस्थितिबिना कुनै चाड पनि चाड हुँदैन।

त्यसैले मलाई लाग्छ, दसैँ बदलिएको होइन। दसैँ त उही छ। टीकाको रातो उही रातो छ, जमराको पहेँलो उही पहेँलो, आशीर्वादको स्पर्श उही न्यानो। बदलिएका त हामी हौँ, हाम्रो ध्यान, हाम्रो कुराइ, हाम्रो उमेर, हाम्रो ठाउँ।

टाढा भएको घर

दसैँ फेरिएको भन्दा पनि हाम्रो घर फेरिएको हो भन्नु अझ सही होला। पहिले घर भनेको एउटै थलो थियो। बाजे–बज्यैदेखि नातिनातिनासम्म एउटै छानामुनि, नभए एउटै टोलमा। दसैँमा पाहुना आउनु भनेको टाढाबाट आउनु थिएन, छेउको गाउँबाट मामा आउनु थियो, भान्जाभान्जी आउनु थियो। अहिले परिवार चारै दिशामा छरिएको छ। कोही काठमाडौँको कोठामा, कोही तराईको सहरमा, कोही खाडीको तातो घाममा, कोही मलेसियाको कारखानामा, कोही सात समुद्रपारि कुनै अर्कै समयमा। हाम्रो दसैँको टीका एक ठाउँमा लाग्दैन, त्यो अनेक समयक्षेत्रमा बाँडिएको हुन्छ।

विदेशमा बस्ने कतिका लागि दसैँ अरू जुनसुकै साधारण दिनजस्तै हो। कारखानाको घण्टी बज्छ, ड्युटी बदलिन्छ, र घरबाट आएको सन्देश पढ्न पनि फुर्सद कुर्नुपर्छ। "छोरा, टीका लगाइस्?" भन्ने प्रश्नको जवाफमा "लगाएँ, आमा" भन्न सजिलो छ, तर सत्य कुनै कुनै वर्ष "आज बिदा पाइनँ" हुन्छ। छोराले झुटो बोल्दा आमाले पत्याएजस्तो गर्नुहुन्छ। दुवैले एकअर्कालाई बचाइरहेका हुन्छन्। दसैँको सबैभन्दा मार्मिक कथा यही मौन सम्झौताभित्र बसेको हुन्छ।

सहरमा बस्नेहरू पनि सम्बन्धमा टाढा छैनन्, बाटोमा छन्। दसैँअघिको हप्ता बस पार्कको भीड, टिकटको मारामार, गाडीको छतमा झुन्डिएर घर पुग्नेहरू, यी दृश्य हरेक वर्ष दोहोरिन्छन्। घर पुगिहाले पनि केही दिनमै फर्कनुपर्छ। बिदा सकिएपछि फेरि कार्यालय, फेरि सहर। दसैँ पन्ध्र दिनको थियो, अब छोटिएको छ, त्यसमध्ये पनि एक–दुई दिन यात्रामै जान्छ। थोरै समयमा धेरै खुसी खोज्दा खुसी हतारिन्छ, र हतारिएको खुसी कहिल्यै गहिरो हुँदैन।

यसमा कसैको दोष छैन। गाउँमा अवसर थिएन, सहरले बोलायो, विदेशले पसिनाको दाम दियो। हामीले आफ्ना बाबुआमाले भोगेको अभाव भोग्न नपरोस् भनेर आफैँ टाढा भयौँ। तर त्यो दूरीको मूल्य हामी दसैँका आँगनमा चुक्ता गरिरहेका छौँ। आँगन यथावत् छ, त्यहाँ बस्ने मान्छे थोरै छन्।

चाहनाको लामो सूची

दसैँको रौनक घट्नुको अर्को कारण हाम्रो चाहनाको आकारमा छ। पहिले चाहना साना थिए। एक जोर लुगा, एक छाक मासु, पिङमा एक पटक बढी चढ्न पाउने मौका। चाहना सानो हुँदा तिनको पूर्तिले ठूलो खुसी दिन्थ्यो। एउटा सानो दीयो जलाए पनि कोठा उज्यालो हुन्थ्यो, किनकि वरिपरि अँध्यारो थियो। अहिले हाम्रो वरिपरि उज्यालो नै उज्यालो छ। मोबाइलको स्क्रिन, सडकका बत्ती, विज्ञापनका पर्दा। यत्रो उज्यालोमा दीयोको चमक देखिँदैन।

आजको बजारले हामीलाई चाहनाको कारखाना बनाइदिएको छ। एउटा चाहना पूरा हुन नपाउँदै अर्को जन्मिसकेको हुन्छ। आज किनेको मोबाइल भोलि नै पुरानो लाग्न थाल्छ, किनकि अर्को मोडेल आइसकेको हुन्छ। "अफर", "सेल", "डिस्काउन्ट" भन्ने शब्दले दसैँअघि नै हामीलाई चाड मनाउनेभन्दा पहिले ग्राहक बनाउँछन्। पहिले दसैँ आउँदा मान्छे चाडको तयारी गर्थे, अहिले दसैँ आउँदा बजार बिक्रीको तयारी गर्छ। चाडको भाव एउटा हो, बिक्रीको भाव अर्को।

कल्पना गरौँ, एक जना बालक र एक जना वयस्कलाई एउटै चकलेट दिइयो। बालकको आँखा चम्किन्छ। वयस्कले पहिले यो कुन ब्रान्डको हो, कति पर्छ भनेर हेर्छ। खुसी चकलेटमा थिएन, हेर्ने आँखामा थियो। हाम्रो आँखा वयस्क भइसकेको छ, मूल्य र तुलना गर्ने आँखा।

तुलना खुसीको सबैभन्दा ठूलो चोर हो। पहिले छिमेकीको घरमा पनि उस्तै पाक्थ्यो, उस्तै लुगा लाग्थ्यो, त्यसैले तुलना गर्ने ठाउँ थोरै थियो। अहिले स्क्रिनमा संसारभरका दसैँ देखिन्छन्। कसैको सजिएको घर, कसैको महँगो थाल, कसैको विदेश यात्रा। आफ्नो दसैँ जति राम्रो भए पनि अर्काको तस्बिरसँग राखेर हेरेपछि अलि फिक्का लाग्न थाल्छ। त्यो फिक्कापन दसैँको होइन, तुलनाको हो।

अनि कुरा आफ्नै मनको पनि छ। मान्छेको मन नयाँ चीजसँग चाँडै अभ्यस्त हुन्छ। पहिलो पटक नयाँ लुगा लगाउँदा जुन रोमाञ्च हुन्छ, दसौँ पटक त्यो हुँदैन। यसलाई मनोविज्ञानमा अभ्यस्तता भनिन्छ। पहिले वर्षमा एक पटक पाउने चीज अहिले महिनामा पाउँछौँ। यसर्थ चीजको मूल्य घटेन, हाम्रो भोक घट्यो। दसैँको स्वाद घटेको होइन, हाम्रो जिब्रो थाकेको हो।

पहिलेको दसैँ सबैको थिएन

तर इमानदार हुनुपर्छ। सम्झनाले सधैँ सुन्दर मात्र देखाउँछ। पहिलेको दसैँ सबैका लागि उस्तै रमाइलो थिएन। जसको घरमा खसी किन्ने पैसा थिएन, उसले छिमेकको मासुको बास्ना सुँघेर चित्त बुझाउनुपर्थ्यो। कतिले दसैँ मनाउन साहुसँग ऋण काढे, र त्यो ऋण तिर्न वर्षौँ लाग्यो। कति चेलीबेटी माइत जान पाएनन्, कति घरमा टीका थाप्ने ठूलाबडा नै थिएनन्। कतिका लागि दसैँको रातो टीकासँगै जात, लिङ्ग र हैसियतका अदृश्य रेखा पनि कोरिन्थे, कसले कसलाई पहिले टीका लगाउने, कसले कहाँसम्म आँगनमा पस्न पाउने। त्यो दसैँ फर्काउने रहर कसैको पनि हुनुहुँदैन।

त्यसैले अहिले मासु र लुगा सबैको पहुँचमा आउनु राम्रो कुरा हो। भोक र अभावबाट मुक्ति कुनै हराएको सुखको मूल्यमा गनिनु हुँदैन। हामीले गुमाएको कुरा पहुँच होइन, ध्यान हो। हामीसँग सबै कुरा छ, तर जे छ त्यसलाई कुनै एक क्षणमा पूरै बाँच्ने फुर्सद छैन। पहिले हातमा थोरै थियो, मन भने पूरा हाजिर हुन्थ्यो। अहिले हातमा धेरै छ, मन आधा बाटोमै अल्झिएको हुन्छ।

तस्बिरमा बाँकी अनुहार

यसबारे लेख्न अलि गाह्रो लाग्छ, तर लेख्नैपर्छ। दसैँ जीवितहरूको मात्र चाड होइन, जानेहरूको पनि हो। हरेक दसैँमा आँगनमा कोही न कोही घटेको हुन्छ। जसले पहिलो टीका लगाइदिन्थे, जसले दक्षिणा दिन्थे, जसले पिङको डोरी हेर्थे, ती अब भित्तामा झुन्डिएका तस्बिरमा बाँकी छन्। दसैँ पहिले जस्तो नलाग्नुको एउटा कारण यही पनि हो। चाड उही छ, तर त्यसको केन्द्रमा बस्ने मान्छे अब छैनन्।

यो घाटा बजारले पूरा गर्न सक्दैन, कुनै अफरले पनि सक्दैन। यो चुपचाप बोक्नुपर्ने कुरा हो। तर यही घाटाले हामीलाई एउटा सिकाइ पनि दिन्छ। जो छन्, तिनीसँग बस्ने मौका सधैँ रहँदैन। आज आँगनमा जम्मा भएका अनुहार भोलि तस्बिर बन्न सक्छन्। त्यसैले दसैँ पहिलेको जस्तो लाग्नका लागि सबै कुरा फर्काउनु पर्दैन। जो छन्, तिनलाई एक पटक पूरै हेरिदिए पुग्छ।

के फर्किन सकिन्छ त?

दसैँ पहिले जस्तो फर्काउन सकिँदैन, र फर्काउनु पनि पर्दैन। तर त्यसबाट केही सिक्न सकिन्छ। मलाई लाग्छ, तीनवटा सानै कुरा हामीले गर्न सक्छौँ।पहिलो, कुर्न सिक्ने। कुनै कुरा जानाजान केही दिन थन्क्याएर राख्न गाह्रो छैन। कसैले नयाँ लुगा दसैँ आउँदासम्म पर्खन सक्छ, कसैले मिठो परिकार चाडका लागि जोगाएर राख्न सक्छ, कसैले एउटा रहर दसैँकै लागि सुरक्षित राख्न सक्छ। के कुर्ने भन्ने आआफ्नै कुरा हो, तर कुर्नुले आफैँमा स्वाद बढाउँछ। आमाबाजेले यही बुझेका थिए, तिनले यसलाई सिद्धान्त बनाएनन्, बाध्यताको रूपमा बाँचे।

दोस्रो, उपस्थित हुन सिक्ने। टीकाको बेला फोन टाढा राखौँ। पुस्तौँपुस्ताको तस्बिर खिच्नुअघि एक पटक आँखा जुधाएर हेरौँ। बूढापाकाका कुरा बीचमा नकाटी सुनौँ, तिनले भनेको पुरानो कथा सयौँ पटक सुनेकै भए पनि। त्यो कथा दोहोर्‍याउने मान्छे सधैँ रहँदैनन्। जहाँ तस्बिर छ, त्यहाँ कथा पनि खोज्नुपर्छ।तेस्रो बुँदामा "गरिबको घरमा मासुको टुक्रा पठाउने" पनि अलि माथिबाट हेरेजस्तो सुनिन सक्छ। "खान नपाउनेको घरमा पनि एक भाग पठाउने" वा "छिमेकका सबै घरमा परिकार पुर्‍याउने" भन्दा नरम हुन्छ। 

एक गाँस छिमेकीको थालमा गयो भने त्यही गाँसले दसैँको अर्थ फर्काउँछ। चाड भनेको एक्लै भोग्ने कुरा होइन, सँगै बाँच्ने कुरा हो।

म फेरि पिङमै फर्कन्छु। बाह्रबिस विष्टबाडाको त्यो आँगन, राज दाइको घर, र बाह्र वर्षको त्यो केटो। आज सोच्दा लाग्छ, त्यो पिङमा चढ्नु मात्र रमाइलो थिएन। त्यसलाई तयार पार्न गाउँभरिका मान्छे जुटेका थिए। कसैले बाँस काटे, कसैले डोरी ल्याए, कसैले भुइँ खनेर डाँठ गाडे, कसैले पिङ कस्सिएको छ कि छैन जाँचे। अनि पिङ हल्लिँदा कसैले पछाडिबाट ठेलिदियो, कसैले तल पालो कुर्‍यो। त्यो पिङ एक जनाको होइन, सबैको थियो।

अहिले हाम्रो खुसी अक्सर एक्लो हुन्छ। आफ्नै स्क्रिनमा, आफ्नै कोठामा, आफ्नै खल्तीको मोलमा। दसैँ पहिले जस्तो नलाग्नुको अन्तिम उत्तर सायद यही हो। हामीले पिङ नहालेका होइनौँ, पिङलाई सँगै हाल्ने र सँगै हल्लाउने बानी बिर्सेका हौँ।

दसैँ त उही छ। टीकाको रातो उही छ, जमराको पहेँलो उही छ, आशीर्वादको न्यानो उही छ। फेरिएका हामी हौँ, र हामी फेरिएका हौँ भने फेरि केही फर्किन पनि सक्छौँ। असोजको आकाश सफा हुँदा भित्रबाट "आए पनि के भयो र" भन्ने जुन दोस्रो आवाज आउँछ, त्यसलाई यसपालि चुपचाप सुनेर सोधौँ, "के भयो भने भयो?" अनि एक दिन फोन राखौँ, आँगनमा निस्कौँ, कुनै बच्चालाई पिङमा चढाइदिऔँ, र पछाडिबाट बिस्तारै ठेलिदिऔँ।

दसैँ त्यहीँ फर्किन्छ, जहाँ हामी साँच्चै हाजिर हुन्छौँ।